De marathon van Enschede in 2019 is op 14 april. We kunnen dan genieten van de vele getrainde en ongetrainde mensen die meelopen. De een loopt net iets energiezuiniger dan de ander. De meesten blijven redelijk rechtop lopen en houden het redelijk lang vol. Hopelijk blijven de typische voetblessures uit, die overigens net zo oud zijn als de mensheid.

De voetblessures die we vandaag kennen, speelden ook al in het verre verleden. Dit blijkt uit fossielen die allerhande prehistorisch letsel laten zien aan de benen. Vooral acute blessures, zoals verstuikte enkels en botbreuken. Waarschijnlijk kampten onze voorouders ook met overbelasting, maar dat is lastiger terug te vinden omdat zacht weefsel snel vergaat.

Hoe je voetblessures voorkomt weten wetenschappers absoluut niet. Wel een tip. Verander niks aan je schoenen omdat je looppatroon er in de ogen van je omgeving niet mooi uit ziet. Zolang je prettig loopt zonder blessures blijf dan vooral lopen op dezelfde schoenen. Welke speciale hardloopschoenen je ook probeert, het blijft vaak behelpen als je eenmaal een hardnekkige blessure hebt opgelopen. Er bestaan geen magische oplossingen voor deze blessures. Iedere loper moet het helaas een beetje zelf uitzoeken. Soms kan een goede masseur of een fysiotherapeut je ondersteunen.

Hoe zit het dan qua evolutie met onze voeten?

Hoe je het ook wendt of keert, onze voeten zijn evolutionair gezien blessuregevoelig. Ongeveer 7 miljoen jaar geleden was het raak: onder de Afrikaanse mensapen ontstond een radicaal nieuwe evolutielijn van rechtop lopende mensapen, uitkomend via Homo erectus bij de moderne mens. Deze evolutionaire ‘klapper’ laat onverlet dat wij biologisch gezien nog steeds mensapen, zoogdieren en gewervelde dieren zijn. Het kenmerk van de mens is het lopen op twee benen.

Flexibele grijptenen worden rechte tenen

De evolutionaire ‘klapper’ was het begin van veel voetellende. De flexibele voeten met ‘grijptenen’ om mee te klimmen werd omgezet naar rechte tenen om te kunnen afzetten van de grond. In mechanisch opzicht hebben deze rechte tenen een voordeel. Maar mechanisch gezien was het nog efficiënter geweest om die 26 botjes om te bouwen tot twee grote botten met tenen zoals bij de poten van de struisvogel of bij de hoefdieren. De pezen zorgen voor een goede opslag van elastische energie waardoor je erg hard kunt lopen. Vergelijk het met een pogo stick. Door een soort van compromis van de natuur behielden wij 26 botjes in onze voet. Deze botjes worden met plakband en paperclips in de vorm van een dikke laag spieren en bindweefsel bij elkaar gehouden. Dit maakt het geheel instabiel en kwetsbaar. Maar wél multifunctioneel: we kunnen nog steeds in bomen klimmen. Zachte weefsels moeten de klappen opvangen en dat kan scheurtjes geven. De mensenvoet wordt ook nog eens extra zwaar belast: ons gewicht is verdeeld over slechts twee benen en niet over vier zoals bij de meeste zoogdieren. Daarom verstuiken onze enkels bijvoorbeeld snel, omdat ze te flexibel zijn; een overblijfsel van wendbaar zijn in de bomen. En waarschijnlijk de belangrijkste oorzaak van de vele voetklachten.

Lopen als een struisvogel

Mechanisch gezien werkt de voet eigenlijk niet optimaal. Om een goede marathon te lopen heb je de poten nodig van een struisvogel. Dan kun je tenminste ook nog eens snelheid maken, iets van 70 kilometer per uur. Onze voeten zijn inmiddels aangepast om te wandelen en te zitten in een moderne samenleving. De efficiëntie ervan wordt in het dagelijks leven zelden meer zwaar op de proef gesteld. Als iemand nu minder efficiënt loopt dan de rest, wordt hij niet meteen opgegeten door een luipaard. Maar de afname van die overlevingsrisico’s heeft wel gevolgen gehad voor de bouw van onze voeten. Althans dit denken onderzoekers onder leiding van Jeremy DeSilva van Dartmouth College in het Amerikaanse New Hampshire (ref). Vele variaties van de vorm van de voet zijn blijven bestaan en van de verschillende loopstijlen kunnen we bij de marathon van Enschede in april 2019 weer volop genieten. Superknap wat deze lopers met hun blessuregevoelige voeten weer presteren. Een beetje struisvogelpolitiek hebben ze wel nodig, want helemaal ongeschonden uit de strijd komen is bijna onmogelijk. Eigenlijk weten de meesten dit zelf wel.

Literatuur

  • Daniel E. Lieberman. Het verhaal van het menselijk lichaam. Evolutie, gezondheid en ziekte. Atlas Contact 2013
  • Loopblessures zijn prehistorisch. Runners’s World. Mei 2017 MEI 2017 Mariska van Sprundel
  • Jeremy DeSilva van Dartmouth. Special Issue: Australopithecus sediba The Anatomy of the Lower Limb Skeleton of Australopithecus sediba. PaleoAnthropology 2018: 357−405. 2018 PaleoAnthropology Society.
  • De metafoor van de paperclips en plakband hebben we overgenomen van Mariska van Sprundel. Het hele artikel is geïnspireerd op haar goed leesbaar artikel in Runner’s World. Zij geeft het belang van evolutionair kijken naar bewegen goed weer. Omwille van de leesbaarheid hebben we stukken tekst geparafraseerd verwerkt.